Stefan van der Poel – De ballingschap van Stefan Zweig

Van vrede naar oorlog

Wie kent Stefan Zweig nog? Hij onderging een fatale combinatie van wat er gebeurt met mensen die te lang hun oude gewoontes handhaven, én onder een moorddadig regime komen te leven.

Een erudiet man was het, veelschrijver, correspondent, biograaf, romancier. En jood. Dat laatste detail heeft hem niet erg geholpen toen de tweede wereldoorlog uitbrak. Zweigs boeken zijn over de halve wereld vertaald, en de andere helft van de wereld had van zijn boeken gehoord. Hij was een bestsellerschrijver avant la garde. In dit boek lezen we over zijn leven, met name over dat gedeelte van zijn leven waarop hij ontdekte dat er geen ontkomen was aan de Tweede Wereldoorlog.

Hitler, say no more

We kennen het allemaal: Hitler greep rond 1940 de macht en veroverde stormenderhand heel Europa. Grote delen van Rusland probeerde hij daarna onder zijn bewind te brengen, maar dat mislukte door de onbarmhartige Russische winter die de troepenbewegingen vertraagde. De Duitsers waren niet gewend aan die meedogenloze kou, en de onafzienbare afstanden die ze af moesten leggen om zelfs maar in de buurt van grote steden te komen hielpen ook niet mee. Zweig schrijft hier zinderend over, waar wij weer vanuit de luie stoel kunnen genieten.

Alles gedetailleerd hier vertellen is ondoenlijk gezien de obese omvang van het boek, maar door de choquerende details krijgen we zicht op de de gruwelijkheden die zich elke dag afspeelden. Het was oorlog, dus dat paste prima in het systeem van mishandeling, bedreiging en verminking. Juist die situaties die Zweig met zijn helder geformuleerde aberraties en mensonterende omstandigheden, raak wist te karakteriseren.

Intieme dagboeken

Bijzonder aan deze dagboekaantekeningen is de intieme inbreng van Zweig zelf. Hij is een gerespecteerd auteur en intellectueel, als de Nazi-doctrine uitbreekt en hij ondanks al z’n  succes in de Nazi-doctrine belandt en moet vrezen voor zijn leven. Hij voert intussen een langzaam somber wordende correspondentie met zijn goede vriend Romain Rolland:

“Dierbare vriend, ik heb me in Bath, de saaiste en meest ouderwetse plek in Engeland, teruggetrokken om deze eeuw te ontvluchten (je waant je hier in de 18^e) en me te herpakken. Helaas zijn er hier geen Franse kranten, maar van vrienden weet ik dat er een eJeu de l’Amour is geweest. En wat is er van ‘Robespierre’ terechtgekomen?

Mijn vriend, u zult niet minder dan ik gebukt gaan onder de beangstigende atmosfeer. Hier in Engeland zijn eindelijk – eindelijk! – de ogen opengegaan, maar te laat vrees ik! Het onzalige politieke concept om Duitsland en Italië zich vol te laten vreten in de hoop dat die daarna in slaap zouden vallen, is net zo faliekant mislukt als dat andere idee van de conservatieven om de Duitse agressie om te buigen richting Moskou….”

Zo leren we dat eruditie, scherpzinnigheid, mededogen noch strijdbaarheid het op kunnen nemen tegen een horde bewapende zwakzinnigen. Dat is misschien de boodschap die dit in de basis droevige boek doorgeeft: verzet is zinloos. Totdat je voldoende medestanders hebt verzameld om wel het gevecht aan te gaan.